Zagrodę złożoną z jednoizbowej chałupy i budynku gospodarczego od strony zachodniej wybudował ok. 1830 r. Joachim Gąsienica Sobczak. Prawdopodobnie ok. 1845 r. Jan Gąsienica Sobczak „Johym” dostawił drugą izbę, co potwierdza plan katastralny Zakopanego (1846), na którym najwyraźniej figuruje chałupa dwuizbowa. Prawdopodobnie w latach 70. lub 80. XIX w. chałupę rozbudował Stanisław Gąsienica Sobczak „Johym” dostawiając od tyłu drugi trakt złożony z komory, sieni i izby, a od frontu ganek.

Read more...

Pierwszym domem w stylu zakopiańskim była willa „Koliba” Zygmunta Gnatowskiego, wzniesiona przy ul. Kościeliskiej (obecnie nr 18) w latach 1892-1894, wg projektu Stanisława Witkiewicza – znanego już wówczas malarza, krytyka sztuki i publicysty. Zapowiedź budowy można znaleźć w artykule zatytułowanym Styl zakopiański napisanym przez Witkiewicza w lipcu 1891 r., a opublikowanym na łamach „Kuriera Warszawskiego” (nr 279). Był to jego trzeci, po Tatrach w śniegu (1886) i Na przełęczy (1889 1890), artykuł propagujący stworzenie na gruncie podhalańskiego budownictwa i sztuki ludowej polskiego stylu narodowego. W artykule czytamy:

Read more...

Willę „Schodnica” zaprojektował i wybudował dla swojej rodziny krakowski architekt Tadeusz Stryjeński. Zachowany w archiwum architekta projekt został zatytułowany: „Willa w Zakopanem. Własność P. Maryi z Bobrownickich Stryjeńskiej”. Budowę rozpoczęto w 1894 r., o czym świadczy „Plan Stacyi Klimatycznej w Zakopanem” zamieszczony w „Almanachu Tatrzańskim” w tymże roku, na którym budynek jest już zaznaczony. Inwestycja ukończona została jednak dopiero trzy lata później, tj. w 1897 r., co potwierdzała data wyrzeźbiona u podstawy wykuszu (obecnie element przeniesiono do wnętrza).

Read more...

Historia „Budrysówki” związana jest z dziejami willi „Zosin”, położonej w Zakopanem przy ul. Chramcówki, co wynika z pisma arch. Stefana Meyera skierowanego do Urzędu Budowlanego w Zakopanem. Czytamy w nim m.in.:

Willa „Zosin” przeniesiona zostaje na parcelę L.w.h. 3470 na Uboczy, gdzie otrzyma adaptacje wyszczególnione w załączonych planach, sporządzonych przez inż. Torunia.

Read more...

Willę wybudował Jan Ustupski „Kubeczek” w latach 1905 1906 dla Bronisławy z Łapczyńskich Kondratowiczowej (1854 1949), żony Hieronima Kondratowicza (1846 1923), autora pierwszego polskiego podręcznika pt. Górnictwo (1903). Bronisława i Hieronim Kondratowiczowie byli też współfundatorami Biblioteki Publicznej w Warszawie przy ulicy Koszykowej. Projektantem willi „Pod Wykrotem” była podobno sama fundatorka, ale niewątpliwie ostateczna forma architektoniczna obiektu jest dziełem Stanisława Witkiewicza. Meble projektował i wykonał Wojciech Brzega.

Read more...

Historia Starego Cmentarza na Pęksowym Brzyzku sięga połowy XIX w. Powstał on na gruncie ofiarowanym parafii przez Jana Pęksę, dzięki staraniom pierwszego proboszcza zakopiańskiej parafii, ks. Józefa Stolarczyka (1816 1893), który tutaj został pochowany. 5 listopada 1935 r. Bogdan Treter uznał Stary Cmentarz, „jako posiadający wartość artystyczną, kulturalną i historyczną za zabytek, podlegający ochronie prawa” (A 56 = A 1109/M).

Read more...

Mimo dużego zainteresowania zakopiańskim okresem życia i twórczości Karola Szymanowskiego, historia willi „Atma” do 1930 r., a więc do momentu, gdy zamieszkał tu 24 października, jest mało znana i obfituje w wiele znaków zapytania. Obiekt ufundował w 1893 r. Józef Kaspruś Stoch, jeden z budowniczych pobliskiej „Koliby”, ściślej wykonawcy prac snycerskich i części mebli. Został on wzniesiony prawdopodobnie przez samego fundatora. Była to niemal typowa chałupa podhalańska, choć odkryta weranda od frontu i ganek w centralnej części wskazywały na turystyczne przeznaczenie obiektu.

Read more...

Willa została wzniesiona w latach 1901 1902 przez Oktawię Lewandowską, wg proj. Wojciecha Roja, bliskiego współpracownika Stanisława Witkiewicza, być może przy pewnym jego współudziale. Oktawia z Gnatowskich Lewandowska była siostrą Zygmunta Gnatowskiego i żoną Władysława Lewandowskiego. Willi, od jego imienia, nadano po ukończeniu budowy nazwę „Władysławka”. Był to kolejny budynek – po „Jutrzence” (1900), zachodnim skrzydle „Koliby” (1901) oraz „Bałamutce” (1901) – z dachem pokrytym nie gontem lecz dachówką ceramiczną. W 1904 r. we „Władysławce” zamieszkał Artur Rubinstein, który poznał tu Karola Szymanowskiego oraz Stanisława Ignacego Witkiewicza.

Read more...

Budowa willi „Jutrzenka” rozpoczęła się prawdopodobnie w 1897 r., o czym świadczy „Plan Stacji Klima-tycznej w Zakopanem” opracowany przez Józefa Turka w 1897 r., na którym najwyraźniej obiekt zaznaczony jest za Potokiem Czarnym, na obrysie litery „L”. Fundatorami byli przypuszczalnie Maria i Julian Ochorowiczowie.

Read more...

Willa „Ornak” została wzniesiona w latach 1900–1902 przez zakopiańskich cieśli Wirmańskich. Jej fundato-rem był prof. Stanisław Sokołowski, leśnik, działacz ochrony przyrody, twórca jednej z koncepcji Tatrzań-skiego Parku Narodowego. Projektant willi nie jest znany, ale mógł nim być jeden z współpracowników Stanisława Witkiewicza, Kazimierz Kreczmer, twórca m.in. projektu willi „Jutrzenka” przy ul. Grunwaldzkiej (1900), starego szpitala przy ul. Stromej (wspólnie z Witkiewiczem).

Read more...

W latach 1912–1913 Eugeniusz Wesołowski wybudował wg projektu krakowskiego architekta Franciszka Mączyńskiego murowaną willę dra Józefa Różeckiego przy ul. Kościuszki. Po zakończeniu prac, 11 lutego 1914 r., w piśmie do Komisji Budowlanej w Zakopanem zwrócił się o przyznanie mu autorstwa projektu budynku, ponieważ – jego zdaniem   w trakcie stawiania willi nastąpiły zmiany całkowicie niwelujące pracę poprzednika. W Archiwum Państwowym znajdują się dokumenty zawierające dodatkowe objaśnienie tej sprawy.

Read more...

Obiekt został wzniesiony w latach 1903–1904 wg proj. Eugeniusza Wesołowskiego. Fundatorką była śpie-waczka operowa Maria Budziszewska, występująca pod pseudonimem artystycznym Stamary (od imienia ojca Stanisław i własnego). Obiekt otwarto uroczyście w maju 1905 r. i w krótkim czasie stał się najbardziej reprezentacyjnym hotelem w Zakopanem, luksusowo wyposażonym, chętnie odwiedzanym przez arty-styczne sławy, czy utytułowane osobistości.

Read more...

Zgromadzenie Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego, czyli Sióstr Sercanek, zostało założone dnia 15 kwietnia 1894 r. przez św. Józefa Sebastiana Pelczara. Na początku XX w., gdy Józef Pelczar był już bisku-pem przemyskim, zainicjował budowę klasztoru Sióstr Sercanek w Zakopanem. Z początkiem 1904 r., 17 lutego, zakupiono działkę i podjęto starania o wykonanie projektu. Zapewne pomocnym w znalezieniu architekta i późniejszego budowniczego domu zakonnego, był biskup Pelczar, skoro okazał się nim architekt cywilny z Przemyśla Stanisław Majerski, który pierwsze szkice projektowe wykonał w grudniu 1904 r. Ostateczny projekt ukończył Majerski w marcu 1905 r. i został on zatwierdzony przez Zwierzchność Gminy 19 czerwca tegoż roku.

Read more...

Projekt kościoła w duchu eklektycznego historyzmu wykonał w 1876 r. warszawski architekt Józef Pius Dziekoński. Był to drugi projekt architekta warszawskiego, późniejszego twórcy wielu kościołów i innych obiektów. Dokumentację sfinansował i ofiarował parafii dr Tytus Chałubiński. Budowę rozpoczęto 12 sierpnia 1877 r. Prace murowe, pod kierunkiem majstra Uznańskiego, rozpoczęto w październiku. Z powodu trudności finansowych budowa przebiegała bardzo wolno. Do 1880 r. wykonano fundamenty, przez następne trzynaście lat wznoszono ściany. Po śmierci księdza Stolarczyka w 1893 r., budowę kontynuował ks. Kazimierz Kaszelewski. Ostatecznie ukończono ją w 1896 r.

Read more...

Hotel-Pension „Staszeczkówka” ufundowany został przez zięcia Jana Gąsienicy Staszeczka, Franciszka Pawlicę, w 1897 r. i otrzymał nr 918. Był on już zaznaczony na planie Zakopanego, rysowanym przez Józefa Turka w 1897 r. (brak go na planie zamieszczonym w „Almanachu Tatrzańskim” w r. 1894). Inwestowanie w hotelarstwo było charakterystyczne dla rodziny Jana Gąsienicy Staszeczka. Już w 1876 r. otworzył on pierwszy „Hotel pod Gewontem[!]”, mieszczący się w chałupie góralskiej na skrzyżowaniu ul. Nowotarskiej, Krupówki i Kościeliskiej. W miejscu tym   po rozebraniu chałupy   Romuald Kulig, także zięć Staszeczka, wybudował w 1885 r. hotel, który również nazwany został „Pod Gewontem” (budynek istnieje do dziś).

Read more...

Koncepcja architektoniczna nowego gmachu Muzeum Tatrzańskiego autorstwa Witkiewicza powstała w 1913 r., a na jej podstawie projekt techniczny wykonał krakowski architekt Franciszek Mączyński, twórca zakopiańskiego „Bazaru Polskiego” przy ul. Krupówki (dzisiejsze „Delikatesy”). 3 sierpnia 1913 r. odbyło się uroczyste poświęcenie kamienia węgielnego i wmurowanie pamiątkowej puszki „z pięknym pergaminem”. W trakcie budowy Witkiewicz uzupełniał jeszcze detale dekoracyjne, z których ostatni fryz pomiędzy parterem i piętrem fasady datowany jest na maj 1914 r.

Read more...

Po pożarze drewnianego kasyna, które doszczętnie strawił ogień 21 stycznia 1900 r., członkowie Zarządu Towarzystwa Tatrzańskiego spierali się na temat potrzeby budowy nowego obiektu oraz jego formy architektonicznej. Dopiero w 1902 r. Towarzystwo Tatrzańskie zdecydowało się odbudować Dworzec Tatrzański, a ściślej wybudować na miejscu dawnego drewnianego budynku — nowy murowany. W efekcie wzniesiony on został według projektu Wandalina Beringera w latach 1902–1903. Prace budowlane prowadził krakowski architekt Tadeusz Prauss, wykonawca Sanatorium Dłuskich oraz późniejszy projektant i budowniczy schroniska nad Morskim Okiem.

Read more...

W 1882 r. powstało w Zakopanem Towarzystwo Zaliczkowe, a jego założycielami byli m.in.: dr Tytus Chałubiński, Józef Gąsienica Sieczka – wójt Zakopanego i dr Andrzej Chramiec. Początkowo siedziba Towarzystwa mieściła się w domu wójta, nieopodal kościoła parafialnego pw. św. Klemensa przy ul. Kościeliskiej. Dzięki stopniowemu wzrostowi liczby członków i dobrej kondycji finansowej, na początku lat 20. rozważano budowę własnej siedziby. Zamiar ten udało się urzeczywistnić i stylowa „murowanica” została wzniesiona w latach 1921–1923 wg projektu Mariana Heitzmanna, nauczyciela Szkoły Przemysłu Drzewnego, autora murowanych budynków stylowych: internatu szkoły przy ul. Krupówki (1913) oraz hotelu „Skoczyska” przy ul. Kościeliskiej (1913) zbudowanego w miejscu spalonego Hotelu-Pension „Skoczyska”. Jednak architektura budynku bankowego nie zyskała aprobaty środowiska architektonicznego, a w 1931 r. Jan Witkiewicz-Koszczyc nazwał go wręcz „dziwolągiem”.

Read more...

Drewniana willa położona w Zakopanem przy ul. Krupówki 77 wybudowana została w latach 1900 1901 r. przez Jędrzeja Ślimaka, prawdopodobnie przy udziale Stanisława Witkiewicza, jako konsultanta projektu. Mimo braku przekazów na ten temat, jest to o tyle możliwe, że twórca stylu zakopiańskiego mieszkał nieopodal, w chałupie należącej także do Jędrzeja Ślimaka. Ukończony budynek otrzymał oryginalną nazwę „Wila [!] Ślimak” i przeznaczony został na pensjonat. W 1902 r. w willi zatrzymał się Jan Witkiewicz, starszy brat Stanisława. Przyjazd miał zapewne związek z przygotowaniami do budowy willi na Antałówce, rozpoczętej w marcu następnego roku (chodzi o dzisiejszą „Witkiewiczówkę”, czyli ówczesną willę „Na Antołówce” wzniesioną wg proj. Jana Witkiewicza Koszczyca przy współudziale stryja, Stanisława Witkiewicza). 

Read more...

Willa została wzniesiona w 1898 r. (data na sosrębie). Projektant budynku nie jest znany, ale wg przekazu rodzinnego Kraszewskich jego powstanie wiąże się z osobą Stanisława Witkiewicza, twórcy stylu zakopiańskiego. Według innej sugestii projektantem miał być Jan Witkiewicz Koszczyc, co jednak ze względu na jego wiek w tym czasie (ur. 1881) wydaje się mało wiarygodne. Niemniej budynek reprezentuje styl zakopiański z okresu jego szczytowego rozwoju i dotrwał do dzisiejszych czasów niemal w pierwotnej formie. 

Read more...

O szczegółach powstawania Domu Zdrowia dra Mariana Hawranka dowiadujemy się z korespondencji Stanisława Witkiewicza i Teresy Zagórskiej, pierwotnej właścicielki willi wznoszonej od 1897 r. Budowę przerwano, gdy zrąb osiągnął wysokość parteru i wykonano konstrukcję stropu. Teresa Zagórska z powodu choroby musiała sprzedać nieukończoną willę. Rozpoczętą inwestycję zakupił dr Marian Hawranek (1866 1901)   mieszkający od 1895 r. na stałe w Zakopanem   z zamiarem urządzenia w obiekcie sanatorium przeciwgruźliczego.

Read more...

Obiekt ufundował prawdopodobnie Ludwik Szweyger, w latach 1896 1897. Został on wzniesiony wg projektu zakopiańskiego architekta, nauczyciela Szkoły Przemysłu Drzewnego, Zygmunta Dobrowolskiego. Dzieje budynku związane są z pierwszą męską szkołą sanatoryjną, którą wraz z internatem prowadził właściciel w latach 1898-1906. Prawdopodobnie w okresie międzywojennym budynek został rozbudowany. W tym to czasie zmieniono nazwę obiektu na „Zameczek”. 

Read more...

Willa „Obrochtówka” została wybudowana w latach 1897–1898 przez Jana Obrochtę, wg własnego projektu. Jan Obrochta – brat słynnego muzykanta Bartłomieja Obrochty – był jednym z cieśli , bliskich współpracowników Witkiewicza, toteż wybudowana przez niego willa wskazuje na liczne podobieństwa z realizacjami Witkiewiczowskimi i do tego nurtu stylu zakopiańskiego należy ją dzisiaj zaliczyć. Budynek dzierżawiony był przez właściciela na cele pensjonatowe, m.in. w 1901 r. prowadziła tu pensjonat p. Bogdaniowa, a w 1903 – siostry Juliana Marchlewskiego, Marta, Wanda i Józefa. Taką funkcję pełnił obiekt do wybuchu II wojny światowej.

Read more...

Willa „Oksza” jest trzecim – po „Kolibie” i „Pepicie”   dziełem Stanisława Witkiewicza. Jej projekt powstał w latach 1894–1895, a budynek wznosili dla Bronisławy i Wincentego Kossakowskich góralscy cieśle pod kierunkiem Wojciecha Roja i Jana Obrochty w latach 1895–1896. Właściciele nazwali ją wówczas „Korwi-nówka”. W 1899 r. willę zakupił Marcin hr. Kęszycki (1834 1900), dla swej żony Heleny z Reyów (1938 1907), jako prezent z okazji srebrnego wesela. Zmieniono wówczas nazwę na „Oksza”, od herbu żony. Helena Kęszycka mieszkała w Zakopanem aż do śmierci, tj. do 1907 r.

Read more...

Pierwsze próby uczczenia osoby Tytusa Chałubińskiego pomnikiem sięgają 1897 r., kiedy to   na wniosek Wojciecha Roja   Rada Gminy uchwaliła, że będzie corocznie odkładać na ten cel 100 koron. W 1899 r. po-wstał pierwszy Komitet Budowy Pomnika, założony przez prof. Józefa Rostafińskiego. Niezależnie od tego, rodzina profesora postanowiła wystawić w ogrodzie należącym do jego willi, u zbiegu ulic Chałubińskiego i Zamoyskiego, popiersie upamiętniające jego osobę. W związku z tą inicjatywą Stanisław Witkiewicz opracował projekt przedstawiający biust Chałubińskiego z Sabałą siedzącym u podnóża kolumny. Fundusze którymi dysponowano umożliwiały na wystawienie jedynie skromnego biustu, który w 1900 r. wymodelował Jan Nalborczyk.

Read more...

Historia „Adasiówki” związana jest ze wzrostem zainteresowania gości zdrowotnymi walorami klimatu tatrzańskiego, zwłaszcza dzięki działalności dra Tytusa Chałubińskiego. Właśnie dla zdrowia syna Adama hr. Róża z Potockich Krasińska, synowa Zygmunta Krasińskiego, osiedliła się wraz z trojgiem dzieci na jedenaście lat w Zakopanem. W związku z tym zakupiła od Gustawa Fingera, nadleśniczego dóbr zakopiańskich, murowany domek, do którego dobudowała w 1880 r. piętrową drewnianą willę o charakterze rezydencji. Była pierwszą kuracjuszką, która wraz z dziećmi spędziła zimę pod Tatrami. Rok później miała też już podwaliny pierwszej podhalańskiej kolekcji etnograficznej. Wraz z Magdaleną Butowt-Andrzejkowiczówną próbowały w 1885 r. zainteresować podhalańską ornamentyką dyrektora Szkoły Snycerskiej Franciszka Neužila, który zastosował motywy te do dekoracji mebli w tzw. stylu zakopiańskim, poprzedzającym nurt Witkiewiczowski.

Read more...

Pomysł wybudowania pustelni z kaplicą powstał podczas pierwszego pobytu Brata Alberta (Adama Chmielowskiego) w Zakopanem, gdy przyjechał odwiedzić przebywającego tu na leczeniu swego monachijskiego i warszawskiego przyjaciela, Stanisława Witkiewicza. Plany te stały się realne, gdy Władysław hr. Zamoyski ofiarował grunt pod budowę klasztoru na Kalatówkach. Albertyni przyjechali do Zakopanego 29 stycznia 1898 r., a budowę – wg proj. Stanisława Witkiewicza – rozpoczęli na wiosnę. Najpierw powstał klasztor w formie baraku, a następnie kaplica. Poświęcenia dokonał 25 VIII (jak podają jedni) lub 14 XII (jak podają inni) ks. Kazimierz Kaszelewski. W 1899 r., w ogrodzie przed kaplicą wzniesiono kapliczkę w formie groty, a w 1901 domek Brata Alberta, w którym zamieszkał po objęciu pustelni przez siostry albertynki (bracia albertyni w 1902 r. przenieśli się do nowowzniesionego klasztoru na pobliskiej Śpiącej Górce). W 1911 r. zbudowano oddzielny domek dla sióstr chorych na płuca. Kolejna rozbudowa miała miejsce po 1934 r. 

Read more...

Jan Kasprowicz (1860 1926) był czołowym przedstawicielem Młodej Polski, której ramy chronologiczne pokrywają się niemal dokładnie z powstaniem i rozwojem stylu zakopiańskiego (1890–1918). Był też gorą-cym zwolennikiem Witkiewiczowskiego stylu i jego propagatorem.

Read more...

Obiekt został wzniesiony w latach 1900 1902, wg projektu Stanisława Witkiewicza zatwierdzonego rok wcześniej (1899). Fundatorem był Szymon Stempkowski z Odessy. W 1911 r. willę zakupiła „Pomoc Bratnia” i urządzono w niej Dom Zdrowia dla mężczyzn. Podczas budowy Sanatorium Akademickiego, na początku lat 30. XX w., budynek został rozebrany i przeniesiony na niżej położoną działkę. Przy jego stawianiu zrezygnowano z frontowej i bocznej werandy, a także tylnego skrzydła mieszczącego pierwotnie kuchnię. W budynku urządzono mieszkania służbowe.

Read more...

Według niesprawdzonych informacji willę wzniósł w 1905 r. Jan Ustupski Kubecek (1863 1959), zakopiański cieśla, fundator i budowniczy dwóch własnych willi przy ul. Chramcówki – „Pysznej” i „Mięguszowieckiej”. W tym samym czasie wzniósł willę „Płazówka” przy ul. Nowotarskiej. „Polonia” była w 1918 r. własnością Heleny Jahnowej. W okresie międzywojennym stała się podobno własnością rodziny Zaobornych. Barbara Zaoborna figurowała jako właścicielka jeszcze w latach 90. XX w.

Read more...

Willa „Pod Matką Boską” została wybudowana w latach 1897 1898 wg projektu Zygmunta Dobrowolskiego, nauczyciela zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drzewnego, jako obiekt Zakładu Wodoleczniczego dra Andrzeja Chramca. Był on projektantem kilku budynków stylowych w Zakopanem, m.in. trzech willi przy ul. Jagiellońskiej   „Nałęcz”, późniejsza „Ukrainka” (1895 1896), „Nieczuja” (1897), „Borek” (1897 1898), a także „Dory” przy ul. Chałubińskiego (1896 1897), „Reny” przy ul. Piaseckiego (1897).

Read more...

Willa „Pyszna” wybudowana została w 1905 r. przez znanego zakopiańskiego cieślę, Jana Ustupskiego „Kubecka”. Obiekt stanowił własność Jana Ustupskiego, o czym świadczy „Spis domów w Zakopanem oraz wykaz will, hoteli i pensyonatów [!] według ulic i numerów orientacyjnych i konskrypcyjnych”, sporządzony w 1918 r. We wspomnianym „Spisie…” Jan Ustupski figuruje jako właściciel trzech willi przy ul. Chramcówki – „Pysznej” (nr konskr. 1186), „Mięguszowieckiej” (nr konskr. 1185) oraz „Karpackiej” (nr konskr. 571).

Read more...

Willa została wzniesiona w latach 1895–1896 wg proj. Zygmunta Dobrowolskiego, jednego z pierwszych architektów, którzy podjęli się projektowania w stylu zakopiańskim. Po raz pierwszy pojawia się pod nazwą „Nałęcz” w sierpniu 1896 r., co odnotowała „Lista Gości” nr 16., ale już na początku XX w. figuruje pod nazwą „Ukrainka”, o czym można było przeczytać w informatorze „Zakopane i Tatry” w 1902 r. Przed I wojną światową budynek był własnością p. Henochowej i Wiktora Nikorowicza.

Read more...

Obiekt ufundował w latach 1901 1902 r. Stanisław Tarnowski, siostrzeniec Stanisława Kostki Tarnowskiego, wybitnego humanisty, rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Został on zaprojektowany i wzniesiony podobno przez Eugeniusza Wesołowskiego, choć bardziej prawdopodobne, że autorem planów i budowniczym był werkmistrz ciesielski i stolarski ze Szkoły Przemysłu Drzewnego, Andrzej Galarowski (wg udokumentowanych danych Eugeniusz Wesołowski przybył do Zakopanego w maju 1902 r.). Projekt bramy wykonał Stanisław Witkiewicz. Do pokrycia budynku i bramy wykorzystano dachówkę ceramiczną, w tym czasie coraz częściej stosowaną jako pokrycie dachów w Zakopanem. Dzieje obiektu związane są do okresu międzywojennego z rodziną Tarnowskich oraz droktorem Józefem Żychoniem, który wynajmował w willi gabinet i przyjmował tu pacjentów (od 1902 r.). Zapewne tutaj właśnie urodził się w 1905 r. Antoni Bogdan Tarnowski, przyszły attaché ambasady w Holandii i Waszyngtonie, a po II wojnie światowej korespondent i spiker Radia Wolna Europa i Głosu Ameryki.

Read more...

Willa „Konstantynówka” wzniesiona została w latach 1901 1902 dla Anieli Zagórskiej, kuzynki Józefa Conra-da-Korzeniowskiego. Po śmierci męża, Karola Zagórskiego (ok. 1850 1898), przyjechała ona ok. 1900 r. z Lesiec koło Lublina do Zakopanego wraz z dwoma córkami: Anielą (1881 1943) – przyszłą tłumaczką dzieł swego sławnego wuja oraz Karoliną (1884 1955) – przyszłą śpiewaczką operową. Pensjonat gościł wiele znanych osób ze świata polityki i sztuki. Bywali tu m.in. Józef Piłsudski, Stanisław Ignacy Witkiewicz, Stefan Żeromski i Tymon Niesiołowski. Jak pisał Zygmunt Kamiński w Dziejach życia w pogoni za sztuką (1975), naj-bardziej niezwykłym gościem w „Konstantynówce” był Józef Conrad-Korzeniowski (1857 1924), który podczas swego ostatniego pobytu w Polsce, tuż przed wybuchem I wojny światowej, przyjechał do Zakopanego i spędził tu dwa miesiące.

Read more...

Budynek „Sanato” zaprojektował zakopiański architekt i budowniczy Eugeniusz Wesołowski w latach 1910–1913. 

Eugeniusz Wesołowski (1874 1950) był projektantem i budowniczym wielu obiektów w Zakopanem, m.in. takich „murowanic” w stylu zakopiańskim jak: poczta przy ul. Krupówki (1903–1905; gruntownie przebudowana wg proj. Stefana Meyera w latach 20-tych), Grand-Hotel „Stamary” przy ul. Kościuszki (1904–1906; rozbudowa 1912), Dom Wypoczynkowy „Księżówka” przy drodze do Kuźnic (1913), willa dra Różeckiego przy ul. Kościuszki (1912–1914, proj. F. Mączyński). Z innych jego realizacji wymienić należy kościół pw. św. Kazimierza w Kościelisku (1911–1914), szpital na Ciągłówce (1918–1922 wg proj. A. Kamieniobrodzkiego) Łazienki Miejskie w parku (1920), pensjonat „Radowid” przy ul. Sienkiewicza (1925), willa „Myszka” przy ul. Kościuszki (1927–1928).

Read more...

Willę ufundował w latach 1903–1904 brat Stanisława Witkiewicza, Jan. Została ona wzniesiona przez Woj-ciecha Roja, wg projektu Jana Witkiewicza Koszczyca, zapewne przy znacznym współudziale stryja, Stani-sława Witkiewicza. Willę nazwano wówczas „Na Antołówce”. Sporo informacji na temat willi zamieścił Witkiewicz w drugim zeszycie Stylu zakopiańskiego zatytułowanym Ciesielstwo:

Read more...

Dom „Pod Jedlami” zaprojektował dla Jana Gwalberta Pawlikowskiego Stanisław Witkiewicz. Zanim to jednak nastąpiło, brał on także czynny udział przy wyborze odpowiedniej działki pod budowę willi. Najbardziej nęcił Koziniec, gdyż projekt na pochyłości przy zastosowaniu wysokiej podmurówki przedstawiał się monumentalnie i dawał pole do oryginalnych pomysłów. Budowę rozpoczęto wczesną jesienią 1896 r. Stanisław Witkiewicz z Wojciechem Rojem dopilnowywali każdego szczegółu, a pracami ciesielskimi kierowali dwaj znakomici fachowcy   Zapotoczny i Jan Obrochta Bartusiów.

Read more...

W 1907 r. dr Edward Korniłowicz ufundował kapliczkę na Bystrem. Jego dom, „Korniłowiczówka”, był kolejnym zakopiańskim ogniskiem kultury skupiającym wybitnych przedstawicieli ówczesnej inteligencji polskiej przyjeżdżającej do Zakopanego. Okoliczności ufundowania kapliczki nie są do końca znane. Interesującą sugestię znajdujemy we wspomnieniach ks. Tadeusza Kruszyńskiego, sąsiada Korniłowiczów, który pisał:

Pan Korniłowicz, dla zaokrąglenia swego ogrodu, jaki posiadał obok domu, chciał odkupić od gazdy Franciszka Gąsienicy skrawek ziemi od strony drogi ku Kuźnicom. Franciszek, bardzo pobożny prosił, żeby pan, zamiast zapłaty, na tym kawałku postawił kapliczkę. S.[tanisław] Witkiewicz dał ładny rysunek, a zręczni zakopiańscy cieśle postawili piękną, niewielką kapliczkę. 

Read more...

Pierwszym obiektem sakralnym o architekturze i wyposażeniu w stylu zakopiańskim, była albertyńska kaplica Św. Krzyża na Kalatówkach z 1898 r. Fundacja kaplicy w Jaszczurówce wiąże się z testamentem Adama Uznańskiego   dziedzica posiadłości Poronin i Szaflary, tzw. „Państwa Szaflary”   zmarłego 30 listopada 1903 r. Życzeniem zmarłego było wybudowanie na terenie dóbr szaflarskich, rodzinnej kaplicy do użytku publicznego. Do realizacji testamentu ojca został upoważniony jeden z pięciu synów   Witold Uznański, który w marcu 1904 r. zlecił Stanisławowi Witkiewiczowi wykonanie projektu. Projekt gotowy był już po dwóch miesiącach, bowiem 18 maja 1904 r. Uznański zwrócił się z prośbą do Konsystorza Biskupiego w Krakowie o pozwolenie na budowę kaplicy. Kardynał Jan Puzyna udzielił pozwolenia, o czym 7 lipca 1904 r. powiadomił dekanat nowotarski oraz proboszcza w Poroninie.

Read more...

Wraz z rozwojem letniej turystyki powstała konieczność budowy prymitywnych schronów turystycznych. Pierwszy taki schron wybudował Emanuel Homolacs nad Morskim Okiem ok. 1826 r. Mimo napraw, np. w 1856 r., budynek szybko niszczał. W 1861 r., gdy zatrzymał się w nim Walery Eljasz, podczas pierwszego swego pobytu nad Morskim Okiem, budynek był już znacznie zdewastowany. Wreszcie w 1865 r. reszta obiektu spłonęła, prawdopodobnie z powodu pozostawienia niedogaszonego ognia „przez studentów z Węgier przybyłych”, jak pisał w 1903 r. Walery Eljasz we Wspomnieniu o schroniskach nad Morskim Okiem w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego” [T. 24: 1903, s. 120]. 

Read more...

Archiwalia

Zbiory Archiwalne Muzeum Tatrzańskiego (MT-ZA).

Archiwum Pawlikowskich. Biblioteka Jagiellońska

Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie: karty ewidencyjne.

Archiwum Zbigniewa Moździerza: dokumentacje konserwatorskie.

Literatura

CZERWIŃSKI JAN WACŁAW: Nowe schronisko nad Morskim Okiem. „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego” T. 30: 1909, s. 27–31.

DALL LESŁAW: Z dziejów Muzeum Karola Szymanowskiego w willi „Atma” w Zakopanem [w:] 30 lat Muzeum Karola Szymanowskiego w willi „Atma” w Zakopanem jako oddziału Muzeum Narodowego w Krakowie (1976–2006). Część I: Z historii „Atmy”. Kraków 2007, s. 11 28.

DŁUGOŁĘCKA LIDIA: 100-lecie Dworca Tatrzańskiego. „Wierchy” R. 52: 1983, s.

DŁUGOŁĘCKA LIDIA, PINKWART MACIEJ: Zakopane. Przewodnik historyczny. Wyd. 1. Warszawa 1988; Wyd. 2. Warszawa 1994.

Dom pod Jedlami i jego twórca. Studia i wspomnienia pod red. Wiesława A. Wójcika. Kraków 1997, s. 211–224.

ELJASZ WALERY: Wspomnienie o schroniskach nad Morskim Okiem. „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego” T. 24: 1903, s. 119 132.

ELJASZ RADZIKOWSKI STANISŁAW: Styl zakopiański. Wyd. 1: Lwów 1900; Wyd. 2: Kraków 1901.

JABŁOŃSKA TERESA: Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza. Przewodnik. Zakopane 2002.

JABŁOŃSKA TERESA: Styl zakopiański Stanisława Witkiewicza. Olszanica 2008.

JABŁOŃSKA TERESA, MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: „Koliba”, pierwszy dom w stylu zakopiańskim. Zakopane 1994.

KOZAK ANNA: Muzeum Stylu Zakopiańskiego – Inspiracje im. Marii i Bronisława Dembowskich. Przewodnik. Zakopane 2010.

LEŚNIAKOWSKA MARTA: Styl zakopiański w koncepcji architekta Jana Koszczyc Witkiewicza [w:] Stanisław Witkiewicz — człowiek, artysta, myśliciel. Pod red. Zbigniewa Moździerz. Zakopane 1997, s. 341 388.

LEŚNIAKOWSKA MARTA: Architekt Jan Koszczyc Witkiewicz (1881 1958) i budowanie w jego czasach. Warszawa 1998.

Listy o stylu zakopiańskim (1892–1912). Wokół Stanisława Witkiewicza. Wstęp, komentarze, opracacowanie Michał Jagiełło. Kraków 1979.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Schroniska nad Morskim Okiem [w:] Spór o Morskie Oko. Pod red. Jerzego M. Roszkowskiego. Zakopane 1993, s. 107–134.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: „Wila [!] Ślimak”. „Hale i Dziedziny” 1994.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Styl zakopiański w architekturze [w:] Regionalizm   regiony   Podhale. Pod red. Jerzego M. Roszkowskiego. Zakopane 1995, s. 23–52.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Stanisław Witkiewicz (1851 1915). Szkic biograficzny [w:] Stanisław Witkiewicz   człowiek, artysta, myśliciel. Pod red. Zbigniewa Moździerz. Zakopane 1997, s. 11 50.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: „Budrysówka”, willa generała Kazimierza Sosnkowskiego w Zakopanem. „Wierchy” R. 68: 2002 [wyd. 2003], s. 235–244.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Dom „Pod Jedlami” Pawlikowskich. Zakopane 2003.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Pomnik doktora Tytusa Chałubińskiego. Zakopane 2003.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Gmach Muzeum Tatrzańskiego. Zakopane 2005.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Kościół pw. Najświętszej Rodziny. Zakopane 2006.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Styl zakopiański w architekturze i sztuce sakralnej [w:] Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce (1907–2007). [Pod red. Zbigniewa Moździerza]. Fot. Dawid Moździerz. Zakopane 2007, s. 7–48.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Zarys historii kaplicy Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce [w:] Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce (1907–2007). [Pod red. Zbigniewa Moździerza]. Fot. Dawid Moździerz. Zakopane 2007, s. 49–64.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Początki „Atmy” — chałupa Józefa Kasprusia Stocha [w:] 30 lat Muzeum Karola Szymanowskiego w willi „Atma” w Zakopanem jako oddziału Muzeum Narodowego w Krakowie (1976–2006). Część I: Z historii „Atmy”. Kraków 2007, s. 54–56.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Pierwsze lata „Okszy” (willa Kossakowskich i Kęszyckich w Zakopanem). „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego” T. 19: 2010 [wyd. 2011], s. 241–254.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Budynki Muzeum Tatrzańskiego i ich twórcy [w:] O ojcach założycielach i pierwszych budowniczych Muzeum Tatrzańskiego. Pod red. Mieczysława Rokosza. Zakopane 2013, s. 170–214.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Willa „Witkiewiczówka” w Zakopanem i jej znaczenie dla kultury polskiej. „Góry   Literatura   Kultura” T. 7: 2013, s. 69 88.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW: Jan Kasprowicz i styl zakopiański. „Góry   Literatura   Kultura” T. 8: 2013.

MOŹDZIERZ ZBIGNIEW, ROSZKOWSKI JERZY: Szlak Zamoyskiego. Zakopane 2013.

OLSZEWSKI ANDRZEJ K.: Przegląd koncepcji stylu narodowego w teorii architektury polskiej XIX/XX w. „Sztuka i Krytyka”1956, nr 3–4 (27–28).

OLSZEWSKI ANDRZEJ K.: Przegląd problematyki architektonicznej [w:] Polskie życie artystyczne w latach 1890–1914. Wrocław 1967.

OMILANOWSKA MAŁGORZATA: Architektura polskich schronisk górskich [w:] Sztuka a natura. Katowice 1991, s. 399–421.

OMILANOWSKA MAŁGORZATA: Nacjonalizm a style narodowe w architekturze europejskiej XIX i początku XX wieku [w:] Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789–1950. Pod red. Dariusza Konstantynowa, Roberta Pasiecznego i Piotra Paszkiewicza. Warszawa 1998, s. 145–156.

OMILANOWSKA MAŁGORZATA: Poszukiwania stylu narodowego w polskiej architekturze końca XIX i początku XX wieku [w:] Stanisław Witkiewicz   człowiek, artysta, myśliciel. Pod red. Zbigniewa Moździerza. Zakopane 1997, s. 275–293.

PAWLIKOWSKI JAN GWALBERT: Materiały do stylu zakopiańskiego. Murowanice w stylu zakopiańskim. „Wierchy” R. 10: 1932, s. 107.

PAWLIKOWSKI JAN GWALBERT: O stylu zakopiańskim. Osobne odbicie wstępu [do:] WITKIEWICZ STANISŁAW: Styl zakopiański. Z. 3: Sztuka kościelna. Warszawa 1931.

PIASECKI ZDZISŁAW, Polskę trzeba budować po polsku. O stylu zakopiańskim Stanisława Witkiewicza (fragment większej całości) [w:] Z badań nad literaturą i sztuką drugiego pokolenia pozytywistów polskich. Studia i szkice. Opole 1992, s. 195–240.

PINKWART MACIEJ: 30 lat Muzeum Szymanowskiego – wspomnienie kustosza [w:] 30 lat Muzeum Karola Szymanowskiego w willi „Atma” w Zakopanem jako oddziału Muzeum Narodowego w Krakowie (1976–2006). Część I: Z historii „Atmy”. Kraków 2007, s. 59 122.

PINKWART MACIEJ: Cmentarz na Pęksowym Brzyzku. Przewodnik. Olszanica 2007.

PINKWART MACIEJ, DŁUGOŁĘCKA-PINKWART LIDIA: Zakopane. Przewodnik historyczny. Bielsko-Biała 2003.

PYTEL ZBIGNIEW [ks.]: Witkiewiczowska architektura sakralna w Zakopanem. Uzup. i red. meryt. Zbigniew Moździerz. Zakopane 1999.

PYTEL ZBIGNIEW [ks.]: Mistyka w Tatrach. Kraków 2005, t. 1: Styl zakopiański w kościele Najświętszej Rodziny; t. 2: Albertynki i albertyni na Kalatówki; t.3: Kaplice prywatne – Jaszczurówka, Bystre.

RUSZCZYK GRAŻYNA: Poglądy na architekturę drewnianą w Polsce w 2. połowie XIX i w początku XX wieku w Polsce [w:] Architektura XIX i początku XX wieku. Wrocław–Warszawa–Kraków 1991, s. 137–146.

RUSZCZYK GRAŻYNA: Drewniane kościoły w Polsce 1918 1939. Tradycja i nowoczesność. Warszawa 2001.

RUSZCZYK GRAŻYNA: Drewno i architektura. Dzieje budownictwa drewnianego w Polsce. Warszawa 2007.

RUSZCZYK GRAŻYNA: Architektura drewniana w Polsce. Warszawa 2009, s. 126 227.

SKRZYPCZAK JERZY: Styl zakopiański w twórczości Tadeusza Stryjeńskiego. „Rocznik Podhalański” T. 10: 2007, s. 105 126.

SOLEWSKI RAFAŁ: Franciszek Mączyński (1874–1847) krakowski architekt. Kraków 2005.

SZCZERSKI ANDRZEJ: Stanisław Witkiewicz i styl zakopiański [w:] Warsztaty projektowe «HARENDA 97». Kraków [1998], s. 19–28.

SZCZERSKI ANDRZEJ: Wzorce tożsamości. Recepcja sztuki brytyjskiej w Europie Środkowej około roku 1900. Kraków 2002.

TONDOS BARBARA: Problemy stylu zakopiańskiego. „Biuletyn Historii Sztuki” R. 40: 1978.

TONDOS BARBARA: Związki stylu zakopiańskiego ze sztuką góralską. „Biuletyn Historii Sztuki” R. 40: 1981 nr 2, s. 237.

TONDOS BARBARA: Niektóre cechy stylu zakopiańskiego [w:] Stanisław Witkiewicz – człowiek, artysta, myśliciel. Pod red. Zbigniewa Moździerz. Zakopane 1997, s. 329–340.

TONDOS BARBARA: Zapomniana sztuka góralska. Kraków–Kielce 1999.

TONDOS BARBARA: Najwierniejszy. (O Eugeniuszu Wesołowskim). „Rocznik Podhalański” T. 8: 2002, s. 203–232

TONDOS BARBARA: Styl zakopiański i zakopiańszczyzna. Wrocław 2004.

Stanisław Witkiewicza 1851 1915. Pod red. Teresy Jabłońskiej. Zakopane 1995, s. 22 26, 121 144.

WESOŁOWSKI EUGENIUSZ: Styl zakopiański w drzewie i murze. Zakopane 1939 [„szczotka” przygotowanej do druku książki w Archiwum Muzeum Tatrzańskiego].

WITKIEWICZ STANISŁAW: Styl zakopiański. „Kurier Warszawski” 1891, nr 241, 242, 255, 256, 276–279; także [w:] TENŻE: Sztuka i krytyka u nas. Lwów 1899, s. 619–667.

WITKIEWICZ STANISŁAW: Styl zakopiański. Z. 2: Ciesielstwo. Lwów 1911.

WNUK WŁODZIMIERZ: „Chałupa pod Wykrotem” [w:] TENŻE: Ku Tatrom. Warszawa 1970, s. 208 221.

ŻYCHOŃ STEFAN: Styl zakopiański [w:] Tradycje i współczesność. Stulecie szkoły zawodowej w Zakopanem. Zakopane 1979, s. 87-98.