Pierwszym domem w stylu zakopiańskim była willa „Koliba” Zygmunta Gnatowskiego, wzniesiona przy ul. Kościeliskiej (obecnie nr 18) w latach 1892-1894, wg projektu Stanisława Witkiewicza – znanego już wówczas malarza, krytyka sztuki i publicysty. Zapowiedź budowy można znaleźć w artykule zatytułowanym Styl zakopiański napisanym przez Witkiewicza w lipcu 1891 r., a opublikowanym na łamach „Kuriera Warszawskiego” (nr 279). Był to jego trzeci, po Tatrach w śniegu (1886) i Na przełęczy (1889 1890), artykuł propagujący stworzenie na gruncie podhalańskiego budownictwa i sztuki ludowej polskiego stylu narodowego. W artykule czytamy:

 

… iż między pierwszymi zwolennikami góralskiego stylu znajduje się p. Zygmunt Gnatowski, któremu też Zakopane będzie zawdzięczało pierwszy dom w stylu zakopiańskim, mający się wkrótce budować. 

[S. WITKIEWICZ: Styl zakopiański. „Kurier Warszawski” 1891, nr 279]

Pracami budowlanymi – pod okiem Gnatowskiego, Witkiewicza i Matlakowskiego – kierował Maciej Gąsienica Józkowy, w tym czasie jedyny w Zakopanem ciesielski majster koncesjonowany. Wykonawcami byli m.in. Jasiek Stachoń, Staszek Bobak, Klimek Bachleda, Józef Kaspruś Stoch, Wojciech Brzega. Dwaj ostatni zajmowali się pracami snycerskimi, związanymi z rzeźbieniem sosrębów, odrzwi, tragarzy, itp.

 

Ze stylową architekturą zharmonizowane były stylowo urządzone wnętrza. Większość elementów wyposażenia nawiązywało kształtem, konstrukcją lub zdobieniami do sprzętów i przedmiotów podhalańskich – meble, piece kaflowe i „kamyczkowe”, karnisze, zasłony, ramy obrazów, a nawet klamki i szyldziki zamków. Niemniej w architekturze „Koliby” i jej dekoracji zauważyć można wpływy stylu szwajcarskiego najwyraźniej widoczne w ukształtowaniu bryły i zastosowaniu detali ozdobnych wycinanych w desce – balustrada werandy i balkonu (dziś już nie istniejące), pas ornamentalny pomiędzy kondygnacjami. W ogóle pewien nadmiar dekoracji bliższy był stylowi szwajcarskiemu niż podhalańskiej sztuce ludowej.

 

Do czasu wybudowania willi „Pod Jedlami”, to jest do 1897 r., „Koliba” była uważana za sztandarowe dzieło w stylu zakopiańskim. O wizycie Zygmunta Gnatowskiego na Kozińcu na początku grudnia 1897 r. pisał Wojciech Roj do Jana Gwalberta Pawlikowskiego:

Ale był Pan Gnatowski zobaczyć dom Was, to aż go ze zazrości taka wziyna zima, tak sie mu podobało wszystko, że powiedział: „no moja «Kolyba» upadła”. Aż wiem jak sie będzie kłóciył s panem Witkiewicem, jak powróci z Włoch. Ma wrócić na zimę. Tak pisał do Pani. No, ja już widze Pana Witkiewica s panem Gnatowskim. Tak Wam powiem, kto przijedzie z gości to zaras na Koziniec. A mówił mi Czajka, że tak go fotografują ze wszystkich stron, a każdy sie pyta kto robiył plan. Ale Gnatka zła. Zaś jem nie wiedział, żeby tyle zazrosny. „Ka ja miał oczi. Ja myślał, że mój plac najlepszy, a tu P. Pawli[kowski] ma wszystko i kloruje nad Zakopanem. 

[List Wojciecha Roja do Jana Gwalberta Pawlikowskiego. Zakopane, XII 1897. Rps Archiwum Pawlikowskich]

 

Kilka lat później, w r. 1901, Gnatowski dobudował od strony zachodniej potężne skrzydło, które zniweczyło pierwotny zamysł artystyczny Witkiewicza, choć upodobniło „Kolibę” do typowej willi w stylu zakopiańskim, z centralną częścią piętrową pomiędzy dwoma parterowymi skrzydłami. Autorem projektu rozbudowy był najprawdopodobniej krakowski architekt Tadeusz Prauss, budowniczy Sanatorium Dłuskich (1899–1902) oraz murowanego Dworca Tatrzańskiego (1902–1903), a także późniejszy projektant i budowniczy schroniska nad Morskim Okiem (1907). Tym niemniej, architektura dobudowanego skrzydła – także w stylu zakopiańskim – stanowiła nawiązanie do istniejącej części. Po śmierci Gnatowskiego w 1906 r., „Koliba” kilkakrotnie zmieniała właściciela, nie remontowana ulegała z biegiem lat coraz większemu zniszczeniu.

 

W 1935 r., w związku z zadłużeniem ostatniego właściciela, sprzedana została na licytacji Kolejowemu Przysposobieniu Wojskowemu. Nowy właściciel zamierzał urządzić w budynku dom wczasowy dla swoich członków. Niemal natychmiast przystąpiono do remontu i adaptacji budynku, wg proj. arch. Stefana Meyera. Podczas przebudowy w latach 1935–1936 rozebrano większość stylowych pieców oraz unikatowe podłogi w salonie i pokoju Gnatowskiego. Zmieniono także pierwotny wystrój elewacji. Wśród elementów zdobniczych pojawiły się motywy charakterystyczne dla sztuki dekoracyjnej (art deco), tj. w stylu kryształkowym – m.in. balustrada schodów i boazeria na poddaszu. 

 

Budynek szczęśliwie przetrwał okupację, podczas której stanowił siedzibę Hitlerjugent. Znaczna dewastacja budynku nastąpiła w okresie powojennym, kiedy był on użytkowany początkowo jako zaplecze np. obozów harcerskich (1946), potem jako dom wczasowy (1946–1954), jeszcze później sierociniec (1954–1981). 2 maja 1983 budynek został wpisany do rejestru zabytków (A 346 = A 1125/M). W latach 1984–1993 Muzeum Tatrzańskie przeprowadziło remont konserwatorski willi na podstawie projektu opracowanego przez Teresę Jabłońską, Zbigniewa Moździerza i Zenona Remiego. Celem remontu było przywrócenie wystroju elewacji i wnętrz z 1901 r. Z wyjątkiem znacznie przebudowanej w latach 1935–1936 elewacji północnej, było to możliwe. Wokół obiektu odtworzono alejki spacerowe oraz ogrodzenie. W pracach konserwatorskich pomogły liczne zdjęcia odszukane w Archiwum Muzeum Tatrzańskiego, przekazane po śmierci Gnatowskiego, zgodnie z wolą zmarłego. Po ukończeniu remontu, urządzono w „Kolibie” Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. St. Witkiewicza, które zostało otwarte 4 grudnia 1993 r. Aranżację wnętrz wykonał Władysław Hasior, znany polski artysta współczesny, na podstawie scenariusza opracowanego przez Zbigniewa Moździerza, przy współpracy Działu Sztuki Muzeum Tatrzańskiego.

 

W pięciu pokojach najstarszej części urządzono jadalnię, salon, sypialnię, gabinet oraz pokój służącego. W jadalni, określanej w „Kolibie” jako „izba góralska”, oprócz mebli w stylu zakopiańskim   stołu, krzeseł, (proj. S. Barabasz) oraz kredensu i półki (proj. S. Witkiewicz)   zaprezentowano kolekcję etnograficzną Zygmunta Gnatowskiego, która wróciła tu po niemal dziewięćdziesięciu latach. Ocalała ona dzięki zapisowi, jaki Gnatowski zrobił na rzecz Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego, którego był prezesem w latach 1904–1906. 

W salonie ustawiono dwa aneksy wypoczynkowe   jeden składający się z kanapy, trzech foteli i stolika oraz drugi, złożony z wysokiego stołu i sześciu krzeseł (meble, z wyjątkiej kanapy, zaprojektował St. Witkiewicz). Typowymi meblami salonowymi, które znalazły się tutaj, są serwantka, stolik z samowarem i żardiniera, czyli rodzaj ozdobnej skrzynki na kwiaty, w formie stolika. W serwantce wyeksponowane zostały serwisy porcelanowe, fajansowe i srebrne, a także modele drewniane sztućców, wykonane według projektów Stanisława Witkiewicza. Zawieszona nad stołem lampa naftowa, zaprojektowana i wykonana przez Józefa Gardeckiego, stanowi przykład zastosowania stylu zakopiańskiego, także i w tego rodzaju produkcji. Ekspozycję uzupełniają malarskie dzieła sztuki – XIX-wieczne pejzaże   Górale na koniach Józefa Jaroszyńskiego (1860), Łomnica Alfreda Schoupego (1869) Przy Morskim Oku Walerego Eljasza (1899), a także portrety z początku XX w. – Stanisława Witkiewicza malowane przez Jacka Malczewskiego (1902). Ponadto w salonie prezentowana jest rzeźba Wojciecha Brzegi zatytułowana Tomek Jewin, przedstawiająca Gadeję (1908). Zasłony stanowią kopię zachowanych w willi „Pod Jedlami”.

 

Sypialnię obok wyposażono w meble projektowane przez Wojciecha Brzegę. W skład kompletu wchodzą: dwa łóżka, szafa, stolik z krzesłami, toaletka, lustro. Nad łóżkami zawieszono kobierzec wschodni, a na nim oleodruk Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Na ścianach także obrazy olejne   Giewont malowany przez Edgara Kovátsa oraz Willa „Koliba” Adama Pełczyńskiego (1894). Uzupełnienie ekspozycji stanowią drobiazgi stylowe oraz ceramika ludowa i lichtarz stojące na stole. W oknach zasłony haftowane współcześnie. 

Na I piętrze urządzono gabinet, czyli pokój Zygmunta Gnatowskiego oraz sąsiadujący z nim tzw. pokój służącego, który od typowego pokoju gościnnego różni się jedynie nieco skromniejszym wyposażeniem. W pokoju dedykowanym fundatorowi „Koliby”, wyeksponowano najstarsze zachowane zabytki w stylu zakopiańskim, związane z osobą Stanisława Witkiewicza. Są to: dywan haftowany przez Staszka Gładczana wg pomysłu Marii Dembowskiej (1886), projekt legitymacji Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego autorstwa Stanisława Witkiewicza oprawiony w stylowe ramy (1889) oraz Sabałowa Bajka w bogato rzeźbionej ramie, spisana przez Bronisława Dembowskiego, napisana ręką Marii Dembowskiej, a ilustrowana rysunkiem Stanisława Witkiewicza (1891). Pokój urządzono meblami projektowanymi i wykonanymi przez Wojciecha Brzegę z początkowego okresu jego pracy nad stylem (garnitur mebli sypialnych: szafa, łóżko, szafka nocna, toaletka, stół, krzesła) oraz dojrzałego (meble gabinetowe: biurko, krzesło, biblioteczka). Ekspozycję uzupełniono eksponatami z kolekcji etnograficznej Gnatowskiego, rysunkami i fotografiami.

Pokój służącego, skromniej wyposażony, posiada umeblowanie starsze od willi. Pokazano tu meble w „stylu zakopiańskim” lansowanym od 1886 r. przez Szkołę Przemysłu Drzewnego, projektowane przez Franciszka Neužila. Reprezentują one, odmienną od witkiewiczowskiej, koncepcję wykorzystania sztuki podhalańskiej w meblarstwie. Ograniczała się ona praktycznie do zastosowania ornamentyki ludowej w typowej konstrukcji łóżek, szaf, krzeseł, czy stołów. Wyposażenie pokoju uzupełniają meble w stylu witkiewiczowskim, co umożliwia łatwe porównanie obu tendencji. Na ścianach obrazki święte oraz fotografie archiwalne.

W skrzydle zachodnim obejrzeć można ekspozycję poświęconą historii stylu zakopiańskiego oraz jego twórcy Stanisławowi Witkiewiczowi.

Pierwszy budynek w stylu zakopiańskim zachował wszystkie oryginalne elementy zdobnicze, dzięki czemu można prześledzić rozwój tych form na przestrzeni lat. Zachodnie skrzydło z 1901 r. faktycznie zniszczyło pierwotny zamysł artystyczno-ideowy Stanisława Witkiewicza, ale powstało jeszcze w okresie szczytowego rozwoju stylu zakopiańskiego. Rozbudowa ta doprowadziła do zbliżenia fasady budynku do klasycznej formy willi Witkiewiczowskiej – część piętrowa pomiędzy dwoma parterowymi skrzydłami – znanej z później wzniesionych obiektów („Oksza”, „Zofiówka”, „Pod Jedlami”).