Historia Starego Cmentarza na Pęksowym Brzyzku sięga połowy XIX w. Powstał on na gruncie ofiarowanym parafii przez Jana Pęksę, dzięki staraniom pierwszego proboszcza zakopiańskiej parafii, ks. Józefa Stolarczyka (1816 1893), który tutaj został pochowany. 5 listopada 1935 r. Bogdan Treter uznał Stary Cmentarz, „jako posiadający wartość artystyczną, kulturalną i historyczną za zabytek, podlegający ochronie prawa” (A 56 = A 1109/M).

 

Na cmentarzu spoczywa wiele osób zasłużonych nie tylko dla Zakopanego, ale także dla kultury polskiej, a wśród nich: Tytus Cha-łubiński (1820 1889) – lekarz, odkrywca Zakopanego i pierwszy jego dobroczyńca; Bronisław Dembowski (1848 1893) – prawnik, badacz gwary podhalańskiej i kolekcjoner podhalańskiej sztuki i rzemiosła ludowego; jego żona Maria (1856 1922) – zwolenniczka i pro-pagatorka stylu zakopiańskiego, która wraz z mężem zgromadziła wspomnianą kolekcję etnograficzną ofiarując ją Muzeum Tatrzań-skiemu; Bronisława Kondratowiczowa (1854 1949) – także miłośniczka stylu i kolekcjonerka, właścicielka willi „Pod Wykrotem” na Szymaszkowej [5]; Jan Krzeptowski Sabała (1809 1894) – legendarny gawędziarz ludowy, symbol XIX-wiecznej góralszczyzny; Jan Gwalbert Pawlikowski (1860 1939) – ekonomista, literaturoznawca, publicysta, działacz ochrony przyrody, zwolennik i propagator stylu, właściciel domu „Pod Jedlami” [38].

Grób Stanisława Witkiewicza (1851 1915) – malarza, krytyka sztuki, pisarza, a przede wszystkim twórcy stylu zakopiańskiego, po-łożony jest wśród wymienionych wcześniej. Artysta zmarł 5 września 1915 r. w Lovranie (obecnie w Chorwacji). Trumnę ze zwłokami – okrężną drogą przez Budapeszt   transportowała do Zakopanego Maria Dembowska. 13 września czarny wagon z białym krzyżem dotarł na miejsce. 14 września trumnę złożono w kaplicy pogrzebowej nowego cmentarza, a 17 września odbył się pogrzeb. Przyjechali m.in. Leon Wyczółkowski, Teodor Axentowicz, Jan Rembowski, Tymon Niesiołowski, Stefan Żeromski, Jan Kasprowicz, Ludwik Solski. Trumnę złożono w grobowcu Dłuskich na Starym Cmentarzu. Legioniści odśpiewali ulubioną pieśń artysty: Śpij żołnierzu w zimnym grobie, niech się Polska przyśni Tobie… 25 sierpnia 1921 r. nastąpiło przeniesienie trumny z prochami do grobu urządzonego obok miej-sca spoczynku Bronisława Dembowskiego Jana Krzeptowskiego Sabały i „króla Tatr”, dra Tytusa Chałubińskiego. Tym razem uroczy-stość odbyła się z udziałem najbliżej rodziny, która – z wyjątkiem żony, Marii Witkiewiczowej   nie brała udziału w pogrzebie sześć lat wcześniej. Przyjechał brat Ignacy, siostry oraz ukochany syn Stanisław Ignacy. Na mogile, zgodnie z wolą artysty, ustawiono żmudzki krzyż smuktalis, który zaprojektował jego bratanek Jan Witkiewicz Koszczyc.

 

Na cmentarzu można jednak zobaczyć także elementy dekoracyjne w stylu zakopiańskim. Do niezwykle cennych należy dekoracja krzyża Bronisława Dembowskiego wykonana w 1894 r. przez Wojciecha Roja, rzeźbiarza, późniejszego posła (nie mylić z Wojciechem Rojem cieślą i przewodnikiem, bliskim współpracownikiem Stanisława Witkiewicza). Realistyczna płaskorzeźba gałązki limby z szyszkami zaprojektowana przez Stanisława Witkiewicza stanowi najstarszy przykład tego typu dekoracji. Górna część krzyża posiada typową dekorację snycerską w formie stylizowanych wici roślinnych. Rozmiary krzyża mogą sugerować, że był to być może wcześniej krzyż misyjny. Podobnie zdobiony jest krzyż na grobie Marii Dembowskiej i Bronisławy Kondratowiczowej.